Cynan Jones, gevoel en detail

over Deining (Cynan Jones - uitgeverij Koppernik)

deze recensie verscheen in de Nederlandse Boekengids (oktober 2026)

Cynan Jones wordt wel eens een writers writer genoemd. Critici bewieroken zijn boeken, hij wint prijzen en wordt gepubliceerd in The New Yorker. Toch blijven man en werk vrij onzichtbaar. Vermoedelijk ligt dit aan het aura van soberheid dat over Jones verhalen hangt. Hij schrijft over Wales en zijn ruige natuur. Over de geïsoleerde bewoners. Dat doet hij in uitgepuurd proza vol witregels.

Maar dit spartaanse is bedrieglijk. Deze teksten zijn bijzonder rijk en gevoelig, zonder in effectbejag te vervallen. Je leest een verhaal van Jones best in één zitting uit en mits je geconcentreerd blijft, is dit lezen een hypnotiserende ervaring. Het laat je achter met een zachte verbijstering, het gevoel dat iets is gedraaid en niet meer in dezelfde plooi valt, hoewel de betekenis van dit draaien vaak pas achteraf doordringt.

In de zes nieuwe kortverhalen in Deining blijft Jones op hetzelfde pad, al lijkt hij zijn hielen nog dieper te duwen dan hiervoor.

Mysterie

Het magnetiserende effect komt door een evenwichtsoefening. Deze teksten zitten altijd op het snijpunt van precies voldoende informatie. Je voelt dat er iets in de lucht hangt, maar weet niet wat. In ‘Deining’, het titelverhaal en mijn favoriet, pulseert de onzekerheid als een ader tussen de zinnen – de oorspronkelijke titel is Pulse. Je voelt het gevaar maar weet niet waar het zich bevindt, waardoor je met de personages kopje onder gaat.

In ‘Slechtvalk’ krijgen we prachtig visuele beschrijvingen van twee mannen in een bootje onder het licht van de maan. Ze zijn in de weer met een hoop materiaal. Pas laat in het verhaal wordt duidelijk wat ze aan het uitvoeren zijn.

Ston, de hoofdpersoon van ‘Rendier’, wordt gevraagd om een beer te doden. Het dier neemt het vee van de gemeenschap te grazen, uitgehongerd door de winter. Hij raakt gewond, zijn perceptie kantelt en omdat je als lezer zijn innerlijke stem volgt, kantel je mee. ‘Mensen hebben besloten wat de beer is. De drank was ijskoud en tegelijkertijd verwarmend. Het is een keuze. Het is een keuze om te geloven.’ Het einde van het verhaal is groots en een beetje onzinnig, griezelig zelfs. Ook toen ik ‘Rendier’ herlas en meer verbindingen kon leggen, bleef het mysterie intact.

Beschrijvingen

Wat deze evenwichtsoefening zo geslaagd maakt en bijdraagt aan de hypnose, zijn Jones beschrijvingen. Eigenlijk is zijn proza vooral beschrijving. Er zijn weinig dialogen en karakterontwikkeling, weinig psychologie. Maar wat een oog voor detail!

Beschrijvingen worden in fictie vaak ingezet voor een doel en vallen weinig op. Eigenlijk moeten ze onzichtbaar blijven om de aandacht niet af te leiden. Soms gaan ze verder en worden ze een gebeuren op zich, trekken ze iets open dat niet meteen kan worden geduid.

Jones doet beide. Zijn beschrijvingen zijn doeltreffend en onmiddellijk. Je ziet niet enkel de scene, je zit erin. Zo lezen we in ‘Slechtvalk’: ‘En terwijl hij het touw vastgreep, het nu meteen hier wilde hebben, voelde hij de slapte erin. Een vloeibare slapte. Hoog boven hem, in het schijnsel van het hoofdlamp, zag hij dat het touw klem zat in een smalle spleet, alsof de rots het had vastgebeten.’

Maar hij geeft ook details die niet per se het plot dienen. Over Ston wordt gezegd: ‘Zijn handen roken naar de verrassende tijmgeur van deze vissen, en naar de vluchtige rook.’ De precisie hiervan brengt Ston vreemd dichtbij, dichterbij misschien dan een uitleg over zijn verleden dat zou gedaan hebben. Het klopt gewoon dat de handen van deze man zo ruiken. Het geeft hem kleur.

En soms worden de beschrijvingen glorieus, trekken ze iets abstracts naar zich toe en maken ze het tastbaar: ‘De maan hing in het kolkende kielzog van de boot. Het licht op het verstoorde oppervlak leek uit het water zelf te komen, zoals er kleur komt in omgespitte aarde.’

Ook wanneer de dingen poëtisch, groots of ontwrichtend worden, blijft de vertelstem standvastig. Je hebt vertrouwen in deze verteller en dat hij de wereld die hij oproept kent. Dit vertrouwen is nodig, zeker in teksten als ‘Rendier’ waar alles een beetje waanzinnig wordt. Ook daar blijft Jones’ stem aanwezig als een koord in de duisternis.

Deze standvastigheid kan worden verward met een gebrek aan gevoel. Er is een zekere afstand omdat de verteller geen effect wil uitlokken, hij suggereert eerder dan hij expliciet maakt. Het voelen lijkt plaats te vinden in de vele witregels. (Ik hoorde Jones jaren geleden een fragment uit Inham voorlezen. Ondanks het ritme van zijn proza kwam het stuk, dat ik kende en bewonderde, niet tot zijn recht. Het afstandelijke dat zo goed werkt op de pagina, werd plat toen ik het hoorde.)

Kwetsbaarheid

Maar ook al worden ze niet expliciet benoemd, de emoties zijn zeer intens. Angst is de rode draad. Vaak wordt deze angst opgewekt door een herinnering. In ‘Slechtvalk’ denkt de hoofdpersoon terug aan een jongen die hij die middag op de klif zag zitten. Vreemd voorovergebogen. Hij herinnert hem aan de jongen die hij zijn hele schooltijd heeft gepest – met erge gevolgen: ‘Ik was niet de enige. Die jongen heeft dat zichzelf aangedaan.’ Wanneer het touw vastzit, wordt zijn angst werkelijkheid. ‘En zelfs toen, ook al wist hij het, had hij toch echt het gevoel dat die jongen het touw vasthield. En dat was angstaanjagender dan wat ook.’

In het werk van Jones vindt bijna altijd een kanteling plaats, een hevige schok. Waarbij de personages grip verliezen en in een soort existentiële kwetsbaarheid terechtkomen. Waarbij je ook als lezer in een andere wereld belandt. Misschien denk ik daarom bij Jones altijd aan een trance of hypnose. Het roept de vraag op hoe we ons gedragen wanneer we inzien dat we geen controle hebben.

Deze vraag zit het duidelijkst in ‘Rendier’, wanneer Ston na de aanval van de beer ontwaakt en bevroren bloed uit zijn oor peutert. Maar ook in ‘Koe’ waar een rund een zenuwslopende bevalling ondergaat en opengesneden wordt. Het hoofdpersonage bezwijkt bijna van misselijkheid en adrenaline. ‘De wereld werd vloeibaar, een capsule.’

In ‘Deining’ vindt de kanteling plaats wanneer de vader bij stormweer met een zaag een boom inkruipt, om te voorkomen dat die een elektriciteitskabel op hun blokhut terecht laat komen. ‘De geur van potloden. De koude metalige geur van de ladder. Er klonk een statisch geknetter boven hem. Zijn lichaam werd een en al zwaar ijs.’

Verbindingen

Deze intense gevoelens zijn volledig verbonden met de omgeving. Wanneer het bij Jones kantelt, vloeien interne en externe wereld in elkaar over. Geen wonder dat de beschrijvingen hier het verhaal zíjn. Wat de personages zien en horen, wat beschreven wordt, activeert hun gevoelens van kwetsbaarheid. En omgekeerd bepaalt hun innerlijke leven welke details ze opmerken.

‘Koe’ begint met een negatieve zwangerschapstest. ‘Eén streepje. Eén streepje?’ Daarna vertrekt het koppel naar de familieboerderij. Ze helpen er de lammetjes voederen. De man worstelt met zijn emoties, ziet overal tekenen van moederschap, de opgezwollen uiers, de snoeproze vulva’s. Het eindigt met de akelige bevalling van de koe. Alles staat in een toverachtig maar volstrekt begrijpelijk verband. Het raakt aan magisch denken.

‘Deining’ excelleert in deze verbindingen. Het koppel heeft de blokhut verwaarloosd, net zoals ze sinds de geboorte van het kind hun relatie verwaarlozen. Het dochtertje slaapt en daar is plots de storm, de deining die door de communicerende delen beweegt. Wanneer de vader in die boom zit en half gek wordt door angst, heeft hij het gevoel dat de grond beweegt. Hij herinnert zich het konijnenhol dat hun moestuin liet instorten: ‘Hij had een primitieve onrust gevoeld, een oeroude voorzichtigheid die hij aan de kant moest zetten, en een veelvormige schok toen het ding bewoog, toen hij het zwarte bolvormige oog zag van het ontblote jonkie, zelf een soort gat, de ingang naar een of andere compacte, eindeloze tunnel.’ Het slapende kind is als dit konijnenjong. Alles is vervlochten.

Uiteindelijk verschijnt professionele hulp en de boom wordt gekapt. Deze boomklimmer, een geaard figuur die naar boven kruipt en het karwei klaart, voorvoelt het echte gevaar. Het gevaar dat nog moet komen. Hij bevestigt de angst om het konijnenhol. ‘Het zijn niet de bomen die omgaan. Het is de grond.’

Zachtheid

De wereld waarin Jones’ verhalen zich afspelen is hard en eenzaam. Toch voelt deze hardheid nooit persoonlijk. De elementen zijn onverbiddelijk, maar hoewel we er soms het slachtoffer van worden, zijn ze niet tégen ons gericht. Dat lijkt me een belangrijk onderscheid. Het is niet fatalistisch.

Bovendien zweeft er in dit universum een subtiele maar onmiskenbare zachtheid. Al weet ik niet of dit hetzelfde is als hoop. Misschien is mededogen een beter woord. Iets dat de kwetsbaarheid niet wegtovert maar liefheeft. Iets dat respijt geeft, zoals in ‘Slechtvalk’ op het einde gebeurt.

Ik voelde dit mededogen heel sterk tijdens de bevalling in ‘Koe’. Alles balt zich hier samen in het zuigen van de baarmoeder en het kalfje dat vastzit: ‘De poot gaf een vettig, zuigend gevoel. Probeerde weer terug te glippen terwijl hij de hoef overnam. Veroorzaakte een soort aanhoudende ggromm van de koe. Een laag zoogdierachtig geluid, versterkt tot iets bovennatuurlijks terwijl het weergalmde door de behandelbox. Het hoefje had grote ogen van verbazing.’

Dat hoefje! Zachtheid zit bij Jones vaak waar een klein dier of kind aanwezig is, door de teder beschreven details. Ook in ‘Deining’. De ouders willen hun dochter beschermen tegen de storm, maar eigenlijk beschermt zij in haar weerloosheid hén, is ze ‘voor elk van hen afzonderlijk hun veiligste plekje geworden.’ Instinctief willen ze binnen het bereik van haar adem blijven. De bescherming zit verborgen in wat kwetsbaar is.